LTS - Cái gọi là “văn học sex” đã và đang là mối quan tâm của nhiều người viết văn và độc giả ở nước ta. Đây là một thực tại không chỉ trong văn học và cần được phân tích mổ xẻ để có cách nhìn đúng về nó. Tiếp theo bài viết của nhà phê bình Vương Trí Nhàn về vấn đề này, chúng tôi xin giới thiệu với bạn đọc bài viết sau đây về “những cảnh tình dục trong tiểu thuyết Mỹ La tinh”. Đây là một tư liệu tham khảo giúp những ai quan tâm có một sự quy chiếu cần thiết đến văn cảnh thế giới khi bàn về “văn học sex” hay “văn học tính dục” ở Việt Nam.

Julio Cortazar (1914-1984), một trong các nhân vật kiệt xuất của văn học Mỹ La tinh thế kỷ 20

Tôi muốn lưu ý các vị đến một đặc điểm của các tiểu thuyết Mỹ La tinh mà có lẽ với tư cách bạn đọc tất cả chúng ta đều vấp phải, còn nhiều người trong số bạn bè tôi lại là diễn giả, làm nhiệm vụ giảng giải. Tôi nghĩ rằng bất kỳ ai dù chỉ một lần đọc bài giảng trước công chúng nói về văn học Mỹ La tinh cũng sẽ tức khắc bị thính giả chặn lại bởi một câu hỏi viết bằng giấy hay nói bằng lời: "Xin cho biết vì sao các nhà văn Mỹ La tinh lại rất chú trọng đến tình dục, vì sao các tác phẩm của họ đầy dẫy những cảnh tình dục công khai, đôi khi gần như là trơ trẽn?". Nghe thế chúng ta thường nhìn lảng đi và trả lời: thì quý vị biết rồi đấy, đó là đặc thù của Mỹ La tinh, ta phải đành chấp nhận như chúng vốn có vậy thôi.

Tôi không tin chính đấy là cách hành xử nên có ở địa vị diễn giả, nhưng còn ở địa vị nhà nghiên cứu thì hiển nhiên là không thể như thế được. Vậy nên xem xét thế nào những cảnh tình dục mà theo thị hiếu và thói quen của chúng ta là quá dư thừa đó? Nên xem xét thế nào sự chạy theo mốt buông thả và trơ tráo của phương Tây, ý muốn chiều theo thị hiếu thấp kém của những kẻ "háo ngọt"? Hay chỉ đơn giản là người xứ nhiệt đới khí chất mạnh hơn nên chuyện "sex" trong đời sống của họ có vị trí quan trọng hơn, còn văn học thì phản ánh theo lối hiện thực chủ nghĩa thực tế đời sống đó?

Mặc dù mỗi cách giải thích trên đây có thể có phần đúng, tuy nhiên chung lại thì chúng không thỏa mãn được vấn đề. Hành vi tình dục của các nhân vật tiểu thuyết Mỹ La tinh có mối liên hệ sâu sắc với hành vi của họ trong tất cả các lĩnh vực đời sống khác. Tất cả những cảnh tình dục đó, tất cả những cái mà chúng ta quen gọi là khiêu dâm đó, ở trong tiểu thuyết Mỹ La tinh đều gắn với cốt truyện, mà tuyệt nhiên không phải gắn một cách sơ sài, do đó không thể dễ dàng vứt chúng đi được (như đã thường xảy ra trong thực tế xuất bản của chúng ta), làm thế có những mắt xích quan trọng - về tính cách, đặc biệt là về mặt tiên đề - sẽ bị mất đi. Nếu coi khiêu dâm trong tiểu thuyết Mỹ La tinh như là sự nhượng bộ thị hiếu thị dân hay như "phong vị lạ nhiệt đới", chúng ta sẽ có nguy cơ bỏ rơi mất đặc trưng của toàn bộ cấu trúc nghệ thuật.

Ở đây cần nói rõ một điều. Tất cả những cảnh đó khác biệt cơ bản với sự phản ánh "sex" trong các nền văn học châu Âu hay Bắc Mỹ (tôi nói thứ văn học nghiêm túc chứ không phải thứ rẻ tiền). Lúc nãy trong lời phát biểu của Erofeyev có để lộ một sự khinh tởm của người Âu khi ông nói rằng thỉnh thoảng ở đây phản ánh những đam mê thú vật. Đúng, đôi khi ở đây phản ánh những biểu hiện mang nặng tính thú vật, nhưng chúng không bao giờ được phản ánh như là những đam mê thú vật. Đồng thời chúng cũng không bao giờ được phản ánh như là tình yêu. Tình yêu trong tiểu thuyết Mỹ La tinh rất ít: trong "Dì Hulia và nhà văn quèn" của Mario Vargas Losa, trong "Ký sự về một cái chết được báo trước" của Gabriel García Marquez, nếu không kể thêm niềm khao khát tình yêu mà không đạt được trong tác phẩm của Onetti. Chỉ có thế thôi, anh không thể nhớ thêm gì nữa. Tình dục, như thường lệ, không đi đôi với tình yêu (tình yêu theo quan niệm của chúng ta - sự căng hết tất cả sức mạnh cảm xúc của con người, sự thử thách con người như một sinh vật đạo đức).

Trong các nền văn học châu Âu người ta luôn muốn cao nhã hóa sự đam mê tình dục, phổ cho nó một nội dung tinh thần, do đó đưa nó gần lại với tình yêu. Trong tiểu thuyết Mỹ La tinh, "sex" không được tinh thần hóa, thậm chí cũng không được cảm xúc hóa, và không được xích gần lại với tình yêu theo cách hiểu của châu Âu. Nhưng đồng thời nó cũng không bao giờ bị phản ánh như là thứ bản năng thuần túy thú vật, như là một cái gì chỉ có tính thô bỉ, nhơ bẩn, đáng xấu hổ. Tình dục luôn luôn được gắn với hệ thống đánh giá - không phải là sự đánh giá đạo đức trực tiếp, mà với sự đánh giá ngầm ẩn và phức tạp hơn, thêm nữa không chỉ đánh giá các nhân vật, mà còn cả các hiện tượng, các lực lượng xã hội, các sự kiện. Có thể đứng từ quan điểm này để phân tích hầu như bất kỳ cuốn tiểu thuyết Mỹ La tinh nào, nhưng tôi chỉ xin dừng lại ở một thí dụ - cuốn "Cuộc trò chuyện trong nhà thờ" của Vargas Losa. Nó đầy các cảnh và các môtíp tình dục, kể cả những cảnh có tính bệnh hoạn và phản tự nhiên. Nói chung, cuốn tiểu thuyết này là một câu chuyện lịch sử rộng lớn, tái hiện rất chi tiết các sự kiện xã hội của Peru thời kỳ độc tài của tướng Odria. Vargas Losa chỉ ra sự vận hành cơ chế của một nền độc tài khủng bố điển hình ở Mỹ La tinh. Trong số các nhân vật chính có kẻ đứng đầu cơ quan an ninh, một tên Caio Bermudes nào đấy, mà dân chúng gọi là "Caio Dermo". Hầu như tất cả các cảnh tình dục trong tiểu thuyết đều gắn với ngôi nhà của nhân vật này.

Người đọc được giáo dục theo truyền thống văn học châu Âu tất sẽ có ý muốn đánh giá tất cả những cái đó như là "biểu hiện sự suy đồi của tầng lớp chóp bu". Nhưng rồi anh ta sẽ nhanh chóng nhận ra rằng điều đó không hoàn toàn như vậy, bởi vì tác giả có thái độ đồng cảm rõ ràng đối với phần đông những người tham gia vào cuộc truy hoan, thậm chí còn đặt vào giữa họ một nhân vật hấp dẫn nhất của cuốn tiểu thuyết. Trên thực tế, tất cả những cảnh miêu tả đó có một "tiêu điểm" chung - sự bất lực giới tính của Caio Bermudes, kẻ đã cố bày ra đủ trò bẩn thỉu để khắc phục chứng liệt dương của mình. Dần dần tất cả các đường dây cốt truyện của tác phẩm đều gắn vào đây: bất luận thế nào vai trò của nhân vật trong tấn kịch chung đều bị ràng buộc với thái độ của nhân vật đối với chuẩn mực giới tính tự nhiên. Sự phá vỡ, sự phản bội lại chuẩn mực tự nhiên đều đi kèm với sự sai lệch, méo mó vị trí xã hội-đạo đức của nhân vật. Đôi khi điều này thậm chí gần như sơ đồ: Ambrocio, người say sưa với danh dự đàn ông, với tình yêu trai tráng khỏe mạnh của mình, thì cũng say sưa với các quyền lợi giai cấp chân chính của mình. Tất nhiên, trong cấu trúc tự sự nghệ thuật, hình tượng nhân vật không bị phân ra thành các phần đối xứng nhau. Caio Bermudes đáng ghê tởm về mọi mặt, số phận của Ambrocio đầy kịch tính. Nhưng bao giờ thái độ của các nhân vật đối với cái có thể gọi là chuẩn mực tự nhiên, là xúc cảm lành mạnh của con người, cũng đều tương ứng với vai trò xã hội của chúng.

Tôi muốn thu gọn lại số dẫn chứng mà mỗi người đều có thể kể ra rất nhiều. Ta hãy rút ra kết luận. Tận sâu trong cảm quan thế giới của nhà tiểu thuyết Mỹ La tinh có một phản đề mà, nếu dùng ngôn ngữ hình thức hóa, có thể gọi là cặp đối lập "sức mạnh giới tính - sự bất lực". Tôi nghĩ rằng, đối với tư duy Mỹ La tinh, cặp đối lập này thuộc số những cặp nền tảng. Nhưng tôi không muốn để những người chống lại bài phát biểu của L.S.Ospovat xem những lời của tôi như thêm một bằng chứng khẳng định tính huyền thoại không gì tiêu diệt nổi của tiểu thuyết Mỹ La tinh. Bởi vì, theo ý tôi, cặp đối lập đó chỉ mới là xuất phát điểm, tiếp sau mới bắt đầu cái chủ yếu nhất.

Cặp đối lập này nằm ở đâu đó rất sâu trong vũ trụ nghệ thuật của tác phẩm. Mỗi thành tố của nó có hàng loạt môtíp đi kèm, chúng rất khác nhau ở từng nhà văn. Gắn với sức mạnh giới tính là các môtíp hay hình tượng về bữa ăn (ở Jorge Amado, Alejo Carpentier), về sự cuồng nộ của tự nhiên (ở Vargas Losa), về chuyển động, nhảy múa, nói chung là về nghệ thuật. Nối kết sau đó, dờng như ở cấp độ tiếp theo, là các môtíp mang tính trừu tượng hơn: tính tự nhiên của hành vi, tính dân tộc, đặc thù dân tộc. Chẳng hạn, trong cuốn "Sự tráo trở của phương pháp" của Carpentier, viên độc tài khi đang hùng mạnh thì khinh rẻ quê hương, mê theo Paris và cuộc sống kiểu chủ nghĩa thế giới nơi kinh thành đó, nhưng khi về già, quyền lực đã rời khỏi tay, hang ổ quyền lực không còn, y mới quay trở lại với "sex" trong sự sung mãn tự nhiên của nó và đau khổ nhớ lại lối sống dân tộc, món ăn dân tộc, tất cả những gì mà y từng được biết đến thời nhỏ. Vậy là hai khối đá đánh giá nhô lên đối chọi nhau - từ lĩnh vực giới tính đến sự đánh giá cao nhất về vai trò xã hội của con người, vai trò lịch sử của nó.

Nhà dân tộc học Mỹ Steward Hewjack có nói rằng tư duy nguyên thủy, tư duy huyền thoại mang tính quyết định luận bao trùm và toàn bộ. Thuộc tính đó ai cũng biết: tôi cảm thấy công thức này là đạt. Đối với nhà văn hiện đại, người ở trên đỉnh cao của sự tự ý thức nghệ thuật trí tuệ - mà chính các nhà văn Mỹ La tinh là như vậy -, thế giới không còn có thể hiện ra với tính quyết định luận toàn bộ và bao trùm được nữa. Nhà văn tất nhiên hiểu rằng sự cảm nhận thế giới theo cách huyền thoại là điều ảo tưởng. Và lẽ dĩ nhiên, ngay cả García Marquez, người tạo nên các cấu trúc huyền thoại to lớn của mình, cũng không chia sẻ với các nhân vật của ông tính quyết định luận đó.

Trong cuốn tiểu thuyết của Cortazar "Sách của Manuel" có một chi tiết liên quan trực tiếp đến đề tài chúng ta đang bàn luận. Một nhân vật là người Âu rất bực mình trước tính thiển cận Mỹ La tinh. Người Mỹ La tinh các anh, ông ta nói với người đang đối thoại, coi mình là những nhà cách mạng, vậy mà lại theo thói đạo đức nghiêm ngặt khi xét đoán con người qua các phẩm chất tình dục của nó. Thử hỏi tại sao công lý xã hội lại không thể đi kèm với sự yếu ớt hay thậm chí ốm yếu trong lĩnh vực tình dục? Người đối thoại là một người Mỹ La tinh - nhân vật tích cực chính trong tác phẩm - đồng ý với ông người Âu và nói rằng về mặt lôgích thì người này đúng, gắn hai cái đó lại với nhau quả thật là ngu ngốc. Nhưng khi cuộc nói chuyện kết thúc, suy ngẫm lại, nhân vật phải thú nhận với mình rằng sự đồng ý của anh ta chỉ là thuần túy bề ngoài, còn thâm tâm anh ta cảm thấy không thể tách rời hai lĩnh vực đó. Sức mạnh đàn ông đối với anh ta vẫn là thuộc tính bất di bất dịch của "công lý". Những lập luận lôgích không làm lung lay định hướng đánh giá.

Cortazar là nhà văn có tính mỉa mai ở mức cao, ông biết gián cách để nhìn vào cái thế giới do ông tạo ra, thậm chí vào chính bản thân mình. Nhưng tôi cảm thấy rằng tình tiết này để lộ một khe hở bên trong, một mâu thuẫn mà các nhà văn Mỹ La tinh tìm cách vượt qua bằng những cấu trúc nghệ thuật này hay khác. Ở đây, tôi nghĩ, có thể gác tình dục sang một bên, và thử rút ra những kết luận rộng hơn.

Cũng như con người hiện đại nói chung không còn bị chi phối bởi tính quyết định luận nghiêm ngặt của tư duy cổ mẫu, trong tiểu thuyết Mỹ La tinh không có tính huyền thoại tuyệt đối. Trong bất kỳ nước Mỹ La tinh nào, dù đó là nước lạc hậu và kém phát triển nhất, xã hội cũng không phải là thuần nhất để có thể nói về một cách nhìn nhận thế giới thống nhất. Đồng thời trong tiểu thuyết Mỹ La tinh cũng không có tính huyền thoại bị vượt qua để thay vào đó là chủ nghĩa cá nhân, như đã xảy ra trong các nền văn học châu Âu. Nhà văn Mỹ La tinh nằm ở một điểm nhìn đặc biệt: hắn chiêm quan cái huyền thoại ở bên ngoài và bên trong mình. Hắn có đầy đủ khả năng nhìn vào môi trường chất đầy ý thức huyền thoại và nhìn chính cái ý thức đó từ ngoài vào, đầy đủ khả năng chia cắt, phân tích và tái tạo lại nó, nhưng hắn còn cảm nhận được nó ngay ở bên trong mình như một cái gì không xa lạ, gần gũi, như là cơ sở cho sự chấp nhận và chối bỏ, thán phục và ghê tởm đối với nó. Và công việc của hắn với tư cách nghệ sĩ là trải nghiệm lại, nhận thức lại cái nền tảng tạo huyền thoại đó (như tôi đã thử chỉ ra qua một phản đề mang ý nghĩa) trong thế giới do hắn phản ánh.