Quốc hội Mỹ chuẩn bị gửi Tổng thống George Bush dự luật cải tổ tình báo và ông Bush đã hứa sẽ ký. Đây sẽ là đợt ''chỉnh đốn'' lớn nhất của hệ thống phản gián Mỹ kể từ năm 1947. Trong số các mục tiêu chính có kế hoạch chỉ định một giám đốc tình báo mới.

Đã hơn 3 năm qua đi kể từ vụ khủng bố kinh hoàng 11/9 và 6 tháng kể từ khi uỷ ban đặc biệt điều tra vụ khủng bố trên đưa ra hàng loạt khuyến nghị. Hiện, giới ''đầu lĩnh'' trong Quốc hội Mỹ đã sẵn sàng gửi dự luật cải tổ hệ thống tình báo lên Tổng thống Bush. Hạ viện đã chính thức thông qua dự luật hôm 7/12, và Thượng viện sẽ sớm làm như vậy. Ông Bush đã hứa phê chuẩn dự luật. Dự luật yêu cầu tái cơ cấu hệ thống tình báo Mỹ trong nửa thế kỷ - dù vậy dự luật này vẫn gây nhiều tranh cãi.

Dự luật cải tổ hệ thống tình báo còn cho phép tiến hành một số hoạt động chống khủng bố như nghe trộm điện thoại của nghi phạm khủng bố, tăng cường các thủ tục soi hành lý máy bay. Ngoài ra, nó còn tăng số lượng nhân viên tuần tra biên giới lên 2.000 người/năm trong vòng 5 năm, áp đặt một số tiêu chuẩn liên bang về thông tin trong giấy phép lái xe. 

Việc Hạ viện phê chuẩn dự luật trên được coi là một thắng lợi với Tổng thống Bush. Vai trò lãnh đạo của Tổng thống từng bị nghi ngờ sau khi các nghị sĩ đảng Cộng hoà trong Quốc hội từ chối bỏ phiếu thông qua dự luật này cách đây 2 tuần dù luôn được thúc giục.

Khía cạnh quan trọng nhất của dự luật là ''tiêu điểm'' hợp tác tình báo. Điều đó sẽ lập ra Giám đốc Tình báo Quốc gia (NID). Trước đó, người đứng đầu trên danh nghĩa của tình báo Mỹ là Giám đốc Tình báo Trung ương, người giữa liền lúc 3 trọng trách, điều hành CIA, Trưởng cố vấn tình báo của Tổng thống và điều phối công việc giữa khoảng 14 cơ quan mật vụ khác. Tuy nhiên, đến giờ Giám đốc Tình báo Trung ương mới chỉ kham được 2 trong số 3 trọng trách kể trên.

Uỷ ban điều tra 11/9, đã đệ trình các khuyến nghị hồi tháng 7, kết luận các cơ quan của chính phủ, trong đó có cảnh sát, CIA, FBI có thể đã thu thập được đủ thông tin để chặn đứng âm mưu khủng bố vào Trung Tâm thương mại Thế giới và Lầu Năm Góc. Tuy nhiên, sự cạnh tranh giữa các cơ quan, và cái gọi là ''văn hoá'' giữ bí mật nảy sinh từ những nỗi sợ hãi từ thời chiến tranh lạnh khiến các cơ quan này không muốn chia sẻ những gì họ có. NID sẽ phải đảm bảo điều phối thông tin và đệ trình sự đồng thuận lên tổng thống. Và Trung Tâm chống khủng bố Quốc gia sẽ là nơi hợp pháp cho cái việc chia sẻ thông tin này. Như vậy, người đứng đầu CIA chỉ có việc đứng đầu CIA. 

Cái khó ở chỗ, dự luật mới sẽ cho phép NID kiểm soát ''túi tiền'' của các cơ quan tình báo khác. Dự luật này bị Lầu Năm Góc, nơi kiểm soát khoảng 80% tổng chi tiêu của ngành tình báo, phản đối gay gắt. Bộ trưởng Quốc phòng Donald Rumsfeld đã chỉ trích mạnh mẽ dự luật và khẳng định với công luận rằng ông không chỉ bảo vệ ''túi tiền'' của bộ ông. Và ông Rumsfeld nhận được sự hậu thuẫn nhiệt tình của Chủ tịch Uỷ ban Vũ trang Hạ viện Duncan Hunter, người từng tuyên bố dự luật sẽ cắt dứt sợi dây nối giữa hệ thống vệ tinh do quân đội kiểm soát với những binh sĩ luôn cần thông tin tình báo cập nhật từng phút.

Dù gặp phải sự phản đối, dự luật chắc chắn sẽ được thông qua. Chủ tịch Uỷ ban Tư pháp Hạ viện James Sensenbrenner đòi hỏi cần có những điều khoản nghiêm ngặt hơn về nhập cư. Đặc biệt, ông này muốn ''ngăn'' những người nhập cư bất hợp pháp được thi lấy bằng lái xe. Tuy nhiên, từ chối cấp bằng lái xe cho những người nhập cư bất hợp pháp lại là một vấn đề mang màu sắc chính trị và có thể làm giảm sự ủng hộ đối với dự luật. Ông Sensenbrenner chỉ nhận được duy một lời hứa là vấn đề ông đưa ra sẽ được thảo luận tại Quốc hội tới, dự kiến họp vào tháng 1.


Đối với các thành viên trong Uỷ ban 11/9, sự đồng thuận về một dự luật được ''thiết kế'' để mang lại một ''văn hoá hợp tác'' giữa các cơ quan tình báo Mỹ là một điều ''cực tốt''. Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý như vậy. Trước khi cuộc chiến Iraq bùng nổ, cũng như sự thảm bại của tình báo Mỹ trong việc ngăn chặn vụ khủng bố 11/9, nhiều người tin rằng, vấn đề không phải là sự rạn vỡ mà vấn đề nằm ở sự đối đầu. Uỷ ban 11/9 đã chỉ trích mạnh mẽ ''lối suy nghĩ theo nhóm'' của các cơ quan tình báo. Rất nhiều người bắt đầu giả định rằng, Iraq vẫn còn ''hàng đống'' vũ khí cấm. Trong bối cảnh như vậy, nhưng thông tin tình báo thô ủng hộ giả định này được dịp chiếm thế hơn nhưng thông tin phủ nhận Iraq có vũ khí huỷ diệt hàng loạt. 

Động thái cải tổ ngành tình báo Mỹ diễn ra trong bối cảnh có nhiều người quan ngại trước khả năng các ''ông trùm'' chính trị đang gây quá nhiều sức ép buộc các cơ quan tình báo phải đưa ra những câu trả lời ''đúng''. Các quan chức CIA và các nhà phân tích ca cẩm rằng, đó chính là trường hợp vũ khí huỷ diệt hàng loạt tại Iraq. Tân giám đốc CIA Porter Goss là một nghị sĩ Cộng hoà cực lực phải đối các quan điểm của ứng cử viên John Kerry. Điều đó khiến nhiều người lo ngại, ông Goss quá chính trị đến mức có thể trở làm lãnh đạo cơ quan tình báo một cách công tâm. Và, ông này ''nhặt'' nhân viên từ ngay văn phòng nghị sĩ của mình. Kết quả, hàng loạt quan chức CIA đệ đơn từ chức.

Ông Goss ''quét sạch'' các nhân viên mật vụ thiếu năng lực, tỏ thái độ bất mãn, dựa quá nhiều vào công nghệ, coi thường ''tình báo con người'' và đặc biệt những người đặt cược vào một chiến thắng của Kerry để giữ việc. Đối với những người nghĩ tình báo bị điều khiến vào thời điểm trước khi diễn ra cuộc chiến Iraq, hành động của ông Goss được họ coi như một nỗ lực thủ tiêu các căn cứ cuối cùng của lối suy nghĩ nửa vời trong chính phủ.

Hầu như tất cả mọi người đều đồng ý rằng, sau sự kiện 11/9, ngành tình báo Mỹ cần phải được cải tổ. Tuy nhiên, không phải ai cũng ''thoả mãn'' với kết quả. Tình báo là một ngành khó khăn: thành công thường không được ''ăn mừng công khai'', song thất bại thường bị đập đến bẽ bàng.

• Trần Kiên - (Tổng hợp)